Генералка викенд 2026: Македонија повторно чисти диви депонии и отпад на 500 локации
- 3 hours ago
- 5 min read
Илјадници луѓе ќе собираат отпад на повеќе од 500 локации низ државата. Но под пластиката, дивите депонии и чадот од запалените сметишта лежи подлабока приказна за земја што постепено се навикнала на сопственото ѓубре.
Рано наутро, додека маглата сè уште лежи над Вардар, првите волонтери ќе почнат да се собираат на кејот во Скопје. Ќе носат гумени ракавици, црни вреќи и пластични елеци во неонски бои. Некои ќе дојдат од компании, други од училишта, невладини организации или локални здруженија. Дел ќе дојдат сами, тивко, без големи пораки, како луѓе што едноставно решиле дека веќе не можат да гледаат истиот отпад на истите места.
Во следните три дена, слични сцени ќе се повторуваат низ цела Македонија. Во шумски патеки над селата, каде ветерот со години собира пластични шишиња меѓу лисјата. Покрај регионални патишта каде стари гуми лежат во тревата како темни фосили на транзицијата. Во суви речни корита исполнети со градежен шут. На периферии на градови каде дивите депонии одамна престанале да изгледаат привремено.
Од 8 до 10 мај, „Генералка викенд“, најголемата еколошка акција во земјата, повторно ќе мобилизира десетици илјади волонтери на повеќе од 500 локации во 80 општини. Според организаторите, во акцијата ќе учествуваат над 600 организации и повеќе од 250 државни институции.
Во многу држави, ваквите акции се дополнителен граѓански гест. Во Македонија тие сè повеќе изгледаат како обид привремено да се пополни празнината што ја остава нефункционалниот систем за отпад. И токму тука започнува приказната што „Генералка викенд“ секоја година ја отвора одново. Не само за тоа колку ѓубре има во Македонија. Туку и за тоа како ѓубрето постепено станало дел од културниот пејзаж на државата.
Земја на диви депонии
Во Македонија речиси и да нема регион без диви сметилишта. Тие постојат покрај автопати и планински патишта, до реки и ниви, на влезови во населби, зад индустриски хали, покрај туристички места и во напуштени долови. Понекогаш се мали, составени од неколку кеси и стар мебел. Понекогаш се цели ридови од шут, пластика, гуми, текстил и градежен отпад.
Во некои делови од земјата, дивите депонии веќе се толку нормализирани што луѓето речиси престанале да ги забележуваат.
Стар фрижидер среде поле. Изгорен душек до река. Купишта пластика што чадат со денови. Кеси заплеткани по гранки како чудни урбани плодови. Ѓубрето постепено станува дел од визуелната позадина на секојдневието. И токму тоа е можеби најопасниот дел од проблемот. Не само загадувањето, туку навикнувањето. Кога секојдневно гледате отпад, отпадот престанува да изгледа како аларм. Станува нормална состојба на просторот.
Според последните државни податоци, Северна Македонија создава стотици илјади тони комунален отпад годишно, а речиси целиот собран отпад завршува на депонии. Рециклирањето останува ограничено, додека дивите сметилишта продолжуваат да никнуваат побрзо отколку што се расчистуваат. Во лето тие депонии стануваат ризик од пожари. Во дождливи периоди отпадот се слева во реки и подземни води. Пластиката и текстилот се распаѓаат со години, понекогаш и децении.
Но, проблемот одамна не е само еколошки. Тој е и психолошки. Во градови и населби каде јавниот простор изгледа напуштен, луѓето постепено престануваат да чувствуваат дека тој простор им припаѓа.
Кој стои зад „Генералка викенд“?
Зад иницијативата стои Man and Mountain, организација основана во Скопје што комбинира продукција, културни проекти и еколошки активизам. Интересно е што организацијата никогаш не се развиваше како класична НВО структура со стерилен административен јазик и кампањи исполнети со корпоративни пароли за „зелена иднина“. Наместо тоа, „Генералка викенд“ постепено почна да личи на нешто друго: масовна граѓанска мобилизација што истовремено е и логистичка операција, и јавен настан, и еколошки ритуал.
Во акцијата денес учествуваат општини, училишта, Црвениот крст, министерства, приватни компании, универзитети, локални иницијативи и волонтери. Официјалното отворање годинава ќе биде во Скопје, со чистење на кејот на Вардар, на потегот од Лепенец до мостот „Киро Глигоров“. Волонтерите ќе бидат поделени во осум тимови распоредени на двете страни на реката. Паралелно ќе се организираат акции во ,,Национален парк Шар Планина”, каде ќе се чистат диви депонии со учество на Армијата, локално население и експерти за отпад, како и во Охрид, каде ќе се реализира акција за заштита на крајбрежјето.
Во училиштата, преку програмата „Еко час“, реализирана со UNICEF и Министерството за образование, ќе се спроведуваат и едукативни активности за екологија и отпад. Но, можеби најинтересниот аспект на „Генералка викенд“ е што акцијата веќе почнува да функционира како сезонски ритуал.
Секоја пролет, илјадници луѓе излегуваат со ракавици и вреќи во обид да поправат нешто што изгледа поголемо од нив самите. Во земја каде институциите често делуваат бавно и фрагментирано, ваквите акции создаваат чувство на колективна интервенција. Барем за еден викенд, јавниот простор повторно станува нешто заедничко.
Потфрлил ли системот?
Еден дел од одговорот лежи во инфраструктурата што со години не успева да го следи отпадот што државата го произведува. Во многу населби нема доволно контејнери. Кабастиот отпад ретко има организирано собирање. Рециклирањето е минимално. Инспекциите се ретки, а казните уште поретки. Во некои рурални и периферни средини, дивата депонија практично станува единствениот „систем“ што луѓето го имаат. Кога нема легално и достапно место за стар мебел, шут или електронски отпад, луѓето почнуваат да го оставаат каде што можат: покрај река, во дол, на шумска патека.
Проблемот дополнително се влошува од хаотичната урбанизација, слабата координација меѓу институциите и долгорочното отсуство на сериозна стратегија за отпад. Македонија има еколошки акции. Но многу поретко има еколошки континуитет. Често се чисти само кога проблемот ќе стане медиумски видлив.
Или потфрлил менталитетот?
Приказната не завршува со институциите.
Постои и подлабока културна димензија на проблемот: односот кон јавниот простор.
Во општества што долго живееле низ политичка нестабилност, транзиција, сиромаштија и недоверба кон институциите, јавниот простор постепено престанува да се чувствува како нешто заедничко. А кога просторот е „ничиј“, тогаш и одговорноста лесно исчезнува. Постои и логиката на заморот: „И онака е валкано.“
Така отпадот почнува да се шири како визуелна зараза. Една кеса станува десет. Една мала депонија постепено станува нов пејзаж. Сведувањето на проблемот само на „менталитет“ е исто така опасно поедноставување. Луѓето не живеат надвор од системот. Ако државата со години испраќа порака дека јавниот простор не е вреден за заштита, граѓаните постепено почнуваат да се однесуваат како тоа навистина да е така. Можеби токму затоа ѓубрето во Македонија делува толку тврдоглаво. Тоа не е само отпад. Тоа е трага од подлабока криза: криза на институции, доверба и чувство за заедничко.
Чистење како форма на надеж
„Генералка викенд“ веројатно нема да ја реши еколошката криза во Македонија. Следниот месец, некои од исчистените места повторно ќе бидат полни со отпад. Некои диви депонии повторно ќе се појават како да никогаш не исчезнале.
Но, акцијата открива нешто друго, можеби подеднакво важно. Дека и покрај заморот, цинизмот и долгогодишната запуштеност, сè уште постојат луѓе што веруваат дека просторот околу нив вреди да се спаси и пркосат. Макар за еден викенд.
Comments