Slow Food Салон 2025 обединува мали производители, фарми, едукација и гастрономија околу идејата за одржлива храна. Slow Food не е гастрономски тренд, туку филозофија што го поврзува вкусот со одговорноста. Движењето се залага за храна што е добра (вкусна и автентична), чиста (произведена во согласност со природата) и праведна (со фер однос кон оние што ја произведуваат). Во време на индустриска исхрана, загадена животна средина и губење на локалните знаења, Slow Food го враќа фокусот кон малите производители, сезонската храна и образованието за тоа од каде доаѓа она што го јадеме. Токму оваа идеја стои зад Slow Food Салон 2025: „Заедно со природата!“ – настан што ја отвора храната како културно, еколошко и општествено прашање. Движењето Slow Food започнува во Италија во 1986 година, како реакција на отворање ресторан за брза храна во историското јадро на Рим. Наместо класичен протест, следи културен одговор: одбрана на локалната кујна, ритуалот на јадењето и правото на вкус. Во 1989 година, во Париз е потпишан Манифестот на Slow Food, со кој движењето добива меѓународна рамка. Неговиот основач, Карло Петрини, ја формулира суштината јасно и недвосмислено: „Slow Food ја брани идејата дека задоволството од храната е основно човеково право, а не привилегија.“ Во самиот Манифест стои и една од клучните мисли што и денес ја одредуваат филозофијата на движењето: „Противставени сме на универзалната лудост на Брзиот живот и ја потврдуваме вредноста на бавноста.“ Slow Food се темели на три едноставни, но радикални принципи: Добра – храната треба да биде вкусна, автентична и културно вкоренета. Чиста – производството мора да ја почитува природата, почвата, водата и биодиверзитетот. Праведна – фер услови за оние што ја произведуваат храната. Овие принципи се директна спротивност на индустрискиот модел, каде ниската цена често значи висока штета – по здравјето, животната средина и локалните заедници. Зошто Slow Food е особено важен за Македонија Во Македонија, храната одамна не е само гастрономско прашање. Таа е поврзана со лош квалитет на воздух, деградирана почва, осиромашени рурални средини и сè поголема зависност од увоз. Парадоксално, земја со силно аграрно наследство денес се соочува со губење на локалното производство и стандардизација на вкусот. Во таков контекст, Slow Food не е романтика, туку практична алтернатива: поддршка на малите производители, зачувување на земјата и водата и враќање на знаењето за храната во јавниот простор. Иако често се доживува како „увезена“ идеја, Slow Food во Македонија постои со децении – само без етикета. Домашното сирење од сурово млеко, ајварот направен од локални пиперки, медот од мали пчелари, виното од автохтони сорти – сето тоа се примери на good–clean–fair храна. Сè повеќе македонски фарми денес применуваат агроеколошки принципи: минимална хемија, грижа за почвата, почитување на сезоните. Овие практики покажуваат дека одржливоста не е теорија, туку секојдневна работа. Во земја со сериозни еколошки предизвици, локалното производство значи и пократок пат од нива до маса, помал еколошки отпечаток и поголема контрола врз квалитетот на храната. Slow Food Салон 2025: храната како јавен разговор Slow Food Салон 2025: „Заедно со природата!“ ја носи оваа филозофија во јавен, достапен формат. Програмата опфаќа: Саем на мали производители и салон на пијалаци Тематски форуми за едукација, одржливо производство и Slow Food туризам Презентации на фарми и маслинарство Едукативни програми за деца Мастер-класови и школа за одржлива гастрономија Простор за вмрежување на организации и иницијативи поврзани со храната Slow Food не нуди спектакуларни решенијa но нуди внимание, одговорност и избор. Во земја што се бори со квалитетот на животот, ова движење потсетува дека промената започнува од основното – од тоа што го јадеме, како го произведуваме и со кого го споделуваме. Програма: цел ден посветен на храната и одржливоста Отворање на настанот 11:30 – Свечено отворање и поздравни говори 1. Саем на мали производители – Свечена сала 11:00–20:00 Изложба на храна од мали локални производители – место за директна средба со оние што ја создаваат храната, со јасно потекло и приказна. 2. Салон на пијалаци – Кристална сала 11:00–20:00 Изложба на семејни винарии, дестилерии и занаетчиски пивари, со акцент на мали серии и традиционални техники. 3. Slow Food Арена – Банкет сала Тематски форуми што ја отвораат храната како јавна тема: 12:00–14:00 – Едукација за одржлива иднина Модератор: Ване Марковски 14:00–16:00 – Храна произведена во согласност со природата Модератор: Марко Марк 16:00–18:00 – Slow Food Travel Модератор: Ирена Спировска 4. Slow Food маслинарник – Кристална сала 11:00–20:00 Презентација на македонското маслинарство: ладно цедени масла, ферментирани и сушени маслинки и други маслинови производи. 5. Slow Food фарми – Кристална сала 13:00–18:00 Презентација на применети агроеколошки принципи на три македонски фарми – примери за одржливо производство во пракса. 6. Едукација за деца – Свечена сала Програма што ја приближува природата до најмладите: 11:00–12:00 – Шепотот на природата 12:00–14:00 – Природна сложувалка 14:00–15:00 – Разговор со природата 15:00–17:00 – Малите чувари на живиот свет 7. Мастер-клас – Сала Конти 1 13:00–14:30 – Вина од органско грозје или со минимална интервенција Ивана Симјановска 16:00–17:30 – Спарување на природно ферментирана храна со вина од Slow Wine Слободен Чокревски и шеф Зоран Мајновски 8. Школа за одржлива гастрономија – Сала Конти 2 12:00–13:30 – Производство на сирење од сурово млеко со природни сирила Давид Неделковски 14:30–16:00 – Природно ферментирани месни производи Деан Здравковски 9. Slow Food миксологија – Аперитив бар 13:00–17:00 Подготовка на македонски коктели со локални состојки. 10. Плоштад за вмрежување – Фоаје 11:00–20:00 Презентација и вмрежување на граѓански организации и фирми поврзани со производството на храна и одржливи практики. Slow Food Салон 2025 се организира со финансиска поддршка на Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство и шведската организација We Effect.

Започна вториот круг гласање – секој глас нè приближува до Оскар! Гласајте до 16.12.2025 Денес стартува вториот и одлучувачки круг на гласањето за Cinema Eye Honors Audience Choice Prize – една од најпрестижните награди за документарниот филм што целосно ја доделува публиката низ целиот свет. По успешното освојување на номинацијата во првиот круг, македонскиот документарец „Приказната за Силјан“ на Тамара Котевска сега се бори за главната награда меѓу извонредни филмови од Бразил, Палестина, Гана, Нов Зеланд, Украина и уште многу земји. Оваа награда е посебна токму затоа што ја одредувате ВИЕ – гледачите. Во историјата на документарниот филм, добитниците на Audience Choice Prize често завршуваат во потесниот избор за Оскар следната година. Значи секој ваш глас директно влијае на иднината на филмот. Гласањето трае до 16 декември 2025 вo 02:00 часот по македонско време. Гласајте веднаш тука → https://cinemaeyehonors.com/audience-choice-voting/ А веќе на 16 декември во 22:00 часот ќе дознаеме дали „Приказната за Силјан“ влегува во потесната листа за Оскар 2026!

Хрватска авторка со тивка радикалност пристигнува на скопската сцена На 10 декември, Академската сцена на Факултетот за драмски уметности ќе ја пречека хрватската книжевна авторка и драматургинка Јасна Жмак со нејзиниот нашироко пофален перформанс this is my truth, tell me yours (Ова е мојата вистина, кажи ми ја твојата). Настанот е дел од тринаесеттото издание на фестивалот за феминистичка култура и акција Прво па женско, организиран од колективот Tiiiit! Inc. фестивал што со години гради стабилен, внимателен и критички културен простор на локално и регионално ниво. Перформансот што Жмак го носи во Скопје не е класична сценска форма. Тоа е истражување родено од лична повреда, претворено во метод, а потоа во културна анализа. Во 2011 година, за време на изведбата на претставата Mandić Stroj, Жмак доживува тинитус и хиперакузија поради истрел со сценски пиштол. Настан кој трае секунда, но ја менува траекторијата на нејзиниот живот. Токму од тој момент започнува прашањето што го носи целиот перформанс: Како уметноста навистина влијае врз телото, и каде лежи одговорноста кога тоа влијание станува трајно? This is my truth, tell me yours се движи меѓу стенд-ап, перформативно предавање и документарна исповед. Жмак ги отвора темите на авторството, одговорноста, анксиозноста на творечкиот процес, и системите патријархални и капиталистички што ги обликуваат уметничките полиња. Текстот е строг, дури аскетски по форма. Во таа воздржаност стои критика што не мора да вика за да биде слушната. Иако одамна присутна како писателка, драматургинка и професорка на Академијата за драмска уметност во Загреб, ова е првпат Жмак да настапи како изведувачка на сопственото дело. Нејзината изведба е тивка, без драматска претераност. Таа ги носи своите драматуршки, лични и сексуални искуства како доказен материјал, наместо како исповед. Наместо да бара емпатија, Жмак инсистира на внимателност. Наместо да ја изложи ранливоста, ја контекстуализира. Во октомври, перформансот ја доби Гран при наградата „Мира Траиловиќ“ на меѓународниот фестивал БИТЕФ во Белград една од најистакнатите европски платформи за современ и експериментален театар. Жирито ја истакна „автентичноста, прецизноста и повеќеслојноста“ на делото, како и неговата храброст во соочувањето со патријархалните и капиталистички структури во изведувачките уметности. „Бевме воодушевени од спојот на нежност и искреност, и од кревкоста што останува неуништлива,“ стои во образложението. Со своето тринаесетто издание, Прво па женско продолжува да функционира како културна инфраструктура, а не како еднократен настан. Програмата е внимателно курирана околу женски и квир перспективи, а изведбата на Жмак се вклопува во таа филозофија: размислена, прецизна и подготвена да ги отворат темите што обично се туркаат на маргините. Настанот се одржува со поддршка на Kvinna till Kvinna, Амбасадата на Шведска и Equality Fund. Средствата од билетите ќе бидат донирани за иницијативата Support Kočani, што му дава на настанот дополнителна етичка тежина. Делото на Жмак се движи од проза до документарни автофикциски перформанси и психодрамски пристапи. Таа одамна е присутна како критички глас на регионалната сцена, препознатлива по храброста со која ги отвора темите на родот, сексуалноста, авторството и репрезентацијата. Нејзините текстови не нудат готови одговори — туку внимателно изградени прашања. Билети: drugastrana.mk/event/this-is-my-truth-tell-me-yours

На 3 декември, со почеток во 20 часот, во Кафе КОТУР ќе се одржи промоцијата на И ПОСЛЕ Сѐ, ПРОБЛЕМИ СО РОДОТ – Критички истражувања за родот, полот и сексуалноста, нова публикација на Коалиција МАРГИНИ која настојува да го отвори просторот што сè повеќе се стеснува под притисок на антиродовите политики и говори. Тоа е книга што се појавува како гест на отпор, но и како интелектуален одговор во време кога јавниот дискурс лесно се заплеткува во митови, паники и поедноставувања. Зборникот е замислен како колективна платформа за критичко мислење, особено важна во услови во кои неоконзервативниот наратив станува агресивно присутен. Наместо да се прифати диктатот на стравот и идеолошкото сведување, текстовите во ова издание се обидуваат да ги вратат поимите „род“, „пол“ и „сексуалност“ во нивната аналитичка, научна и еманципаторска димензија. Книгата се движи низ повеќе дисциплини – од историја до неврологија, од политичка економија до антропологија, од еволутивна биологија до југословенскиот социјализам и современите квир студии. Таа широкост не е случајна: токму преку пресек на знаења се расплетуваат механизмите што стојат зад антиродовите митови и се оголуваат нивните идеолошки претензии. Мрежа на идеи која ја откорнува фикцијата за „биолошкиот ред“ Една од силите на зборникот е неговата интердисциплинарност. Теориите на Џоан Валах Скот, Џудит Батлер, Гејл Рубин, Барбара Џ. Рисман и Џорџијан Дејвис се надоврзуваат со регионалните историографски истражувања на Ивана Хаџиевска, Ивана Пантелиќ и Адријана Захаријевиќ. Паралелно со тоа, текстовите на Франко Дота го отвораат погледот кон ран хомофилен активизам, додека Марија Лугонес, Серена Нанда и Џени Андрин Мадсен Еванг носат постколонијална прераспределба на перспективите. На биолошкиот терен, пак, делата на Џоан Рафгарден, Мајра Џ. Херд, Закари Дубоа, Хетер Шатак-Хајдорн, Хајд, Биглер, Џоел, Тејт, Ван Андерс и Агустин Фуентес се дел од современите научни ревизии што го разоткриваат митот за стабилниот биолошки бинаризам. Овој слој додава токму она што антиродовите наративи најчесто го исклучуваат: комплексност, нестабилност и разновидност на живиот свет. Во еден ваков амбиент – во кој политиката сака да го претвори телото во догма – зборникот делува како просторно ширење. Како отворање прозорец кон знаење што не се плаши од сложеност, ни од историја, ни од идни тела за кои, како што велат уредниците, „сè уште не знаеме што можат да направат и да бидат“. Промоцијата како простор за заедничко читање и отпор На настанот во КОТУР ќе разговараат Ирена Цветковиќ, Јана Јакимовска (Радио Милева) и Калиа Димитрова (МЕДУЗА) – три гласови кои самите се движат низ активизмот, медиумите и културната критика. Промоциите на МАРГИНИ ретко се само претставување на книги; почесто се средби на заедници што сакаат да мислат заедно и да создаваат отпорни структури во атмосфера во која јавниот говор за родот сè поотворено се инструментализира. Посетителите ќе можат бесплатно да добијат печатен примерок – гест што зборува за интенцијата ова знаење да циркулира. Да останеме со проблемите, а не да ги затвориме Во уредничката забелешка на Мања Величковска, Славчо Димитров и Сара Миленковска се чувствува тон што многумина ќе го препознаат како нужност во денешното време: да не се бега од „проблемите со родот“, туку да се остане со нив, да се талка низ нив, да се мислат. Тие пишуваат: „Родот повторно лебди како сениште, како проблем и неизвесност за која авторитарните гласови и фашистички страсти се мобилизираат хистерично… Наспроти нив, стои оваа книга, како повик да останеме, и после сѐ, со проблемите со родот… со остроумност и смеа, перформативно и импровизаторски.“ Во тоа има нешто човечко, нешто што говори за начинот на кој општествата растат: не преку затворање, туку преку отворање. И можеби токму затоа овој зборник е повеќе од академска публикација — тој е своеобразен културен документ на моментот во кој живееме.

Избран добитникот на XIX награда ДЕНЕС 2025: нови практики, нови гласови Во неделата, во просторот на Националната галерија – Чифте амам, беше соопштен добитникот на деветнаесеттото издание на наградата ДЕНЕС – единствената национална награда посветена на млади визуелни уметници до 35 години во Северна Македонија. Отворањето на изложбата на финалистите, проследено со објавувањето на лауреатите, уште еднаш покажа дека оваа награда е важен показател за развојот на локалната сцена и за новите генерации уметници кои ја туркаат практиката нанапред. Овогодишниот процес го организираше Факултет за работи што не се учат – ФРУ, во соработка со меѓународната мрежа YVAA, резиденциската програма Residency Unlimited (RU) во Њујорк и фондацијата Trust for Mutual Understanding. Со дваесет и две години континуитет, ДЕНЕС одамна е повеќе од награда – тоа е структура што ги поврзува младите автори со меѓународни институции, резиденции и образовни програми кои отвораат нови перспективи во нивната уметничка работа. Жири-комисијата годинава беше составена од: Хитоми Ивасаки, поранешна кураторка и директорка во Queens Museum, а денес во Фондацијата Исаму Ногучи, Њујорк; Рона Копецки, кураторка и историчарка на уметност и уметничка директорка на галеријата acb во Будимпешта, ко-основачка на платформата Easttopics; и Ѓорѓи Десподов, мултидисциплинарен уметник кој живее во Хаг и добитник на наградата ДЕНЕС 2023. По увидот во делата и презентациите на финалистите, жирито се одлучи за тројца автори чијашто практика јасно се издвојува во различни насоки. Главната награда ДЕНЕС 2025 му беше доделена на Крсто Глигорјадис, кој во 2026 година ќе оствари двомесечна резиденција во Residency Unlimited во Њујорк. Мила Добревска е добитничка на едномесечен резиденцијален престој во Галеријата „Простор“ на „Културен хаб Хрватска“ во Сплит, придружен со самостојна изложба во истиот простор. Наташа Неделкова, пак, ќе ја реализира својата самостојна изложба во Северна Македонија во 2026 година, како дел од програмата на наградата. Од своето основање во 2002 година, а официјално прво доделување во 2003, наградата ја има задачата да им отвори простор на младите автори да ја продлабочат својата уметничка практика, да се поврзат со меѓународната сцена и да изградат професионална самостојност. Покрај резиденциите, програмата вклучува и учество во специјалниот едукативен процес „Совршениот уметник“, средби со интернационалното жири и продукција на ново дело за финалната изложба. Преку годините, ДЕНЕС ја обликуваше локалната уметничка мапа; меѓу нејзините добитници се имиња како ОПА, Велимир Жерновски, Ѓорѓе Јовановиќ, Елена Чемерска, Славица Јанешлиева и други автори кои денес се дел од пошироката регионална и европска сцена. Како жирито ги прочита годинешните практики? За делото на Крсто Глигорјадис, жирито го истакна неговото истражување на машкоста, траумата и ритуалот – области во кои телото се појавува како место и на распаѓање и на обновување. Според жирито, неговата „кореографија на дезинтеграција“ нуди можност да се размислува за ослободување од веќе познатите идентитетски рамки, третирајќи го телото како екосистем што може да компостира штетни наративи. Работата на Мила Добревска, посебно нејзината посветеност на мозаикот како редок, но богат медиум во современата продукција, беше оценета како практика што заслужува историски и материјален контекст каков што нуди Далмација. Сплит, со своето римско наследство, претставува природна средина каде нејзината чувствителност кон материјалот може да се развие понатаму. Во практиката на Наташа Неделкова, жирито ја препозна теоретската длабочина и концептуалната комплексност, особено во нејзините истражувања за алгоритамската слика, маските, менталните состојби и отпорот кон капиталистичките режими на исцрпеност. На авторката ѝ беше препорачано дополнително да ги зајакне презентациските вештини со цел богатството на проектите да биде уште повидливо и комуникабилно. Биографиите зад наградените практики Крсто Глигорјадис (1996, Скопје) е мултидисциплинарен автор чија практика се движи меѓу ритуалот, телото и бунтот. Делата како „Де(конструкција) на машкоста“, „Панталоните“ и „Здолништето на татко ми“ отвораат простори за кревкост, отпор и колективно исцелување. Добитник е на наградата QUEER MAKEDONIUM 2025, а неговите настапи се препознатливи по емоционалниот интензитет и телесната симболика. Мила Добревска (1999) работи на пресекот на сликарството, мозаикот, текстилот и скулптурата. Во нејзината практика, фигурата се појавува како симбол на емотивни и идентитетски слоеви. Изложувала на биеналето на современ мозаик во Равена, Paratissima во Торино, во Националната галерија во Скопје и бројни регионот. Добитничка е на наградата Paolina Brugnatelli (2022). Наташа Неделкова (1993, Скопје) делува помеѓу филмските студии, новите медиуми и современата уметност. Студирала во Скопје, Лион и Париз, каде моментално е докторска кандидатка на Универзитетот Париз 8. Нејзините истражувања се фокусирани на перформативноста на алгоритамските слики и на кризите на саморепрезентацијата во документарниот филм. Учествувала на Manifesta 14, Биеналето на млади во МСУ Скопје, GMK Загреб и Zeta Gallery во Тирана. Паралелна изложба: „Сè што незабележливо ползи“ на Ивана Самандова Вечерта беше збогатена со отворањето на самостојната изложба на Ивана Самандова, добитничка на наградата за самостојна изложба во рамки на ДЕНЕС 2024. „Сè што незабележливо ползи“ ја продолжува нејзината линија на внимателно набљудување на маргиналните, кревки процеси на секојдневието – работа што детално го слуша тивкото и неприметливото. Двете изложби се отворени за публиката до 13 декември во Чифте амам. Фотографија: Наташа Гелева;

Изложба што ја покажува природата како трага, а не како реплика – шумата како визуелен јаз меѓу гледачот и стварноста. Понекогаш е лесно да заборавиме дека фотографијата е само тенка мембрана меѓу светот и неговата претстава. Го гледаме отпечатокот, но не и движењето. Ги гледаме сенките, но не и мирисот. Само на моменти сликата ја отвора вратата кон нешто подалечно и попрвично. Во новата поставка на Сашо Алушевски, „На мајката земја – шума“, таа врата се отвора токму толку колку што треба за гледачот да сфати дека зад неа има нешто недостижно. Алушевски одамна се движи по работ меѓу фотографијата, материјалната природа и прашањето: што всушност гледаме кога гледаме? Неговите претходни циклуси често ги допираат местата каде визуелната уметност не може да го имитира животот, туку само да се приближи до него преку траги, текстури и процеси. Новиот циклус кој ќе биде поставен на 3 декември во мобилната–монтажна галерија во Паркот на франкофонијата продолжува со истата упорност на автор што не се плаши да се соочи со границите на сопствениот медиум. Сашо Алушевски е фотограф што никогаш не ја третира фотографијата како едноставна репродукција на стварноста. Кај него нема романтизација на природата, ниту наивна желба за „фотографски реализам“. Тој е од оние ретки автори кои се вљубени и во процесот и во материјалот: во хемиската реакција, во нееднаквоста на емулзијата, во случајноста како соработник, не како грешка. Техниките што ги користи цијанотипија, Van Dyke, гумотипија, гумомаслена техника, колодиум, мордансаж, лумен не се избор од носталгија, туку од потреба. Тие се алатки што овозможуваат природата да не биде само мотив, туку партнер во сликотворниот чин. Кај Алушевски, фотографијата е физички предмет што дише, старее, оставa соларни лузни, а понекогаш сама се одупира на обликот што сакаме да ѝ го наметнеме. „На мајката земја – шума“ е циклус што ја разгледува шумата не како пејзаж, туку како жив организам што одбива да се редуцира во визуелна формула. На прв поглед, делата наликуваат на снимки од длабока, густа шума гранки, магла, подземни структури, ситна светлина што се пробива низ крошни. Но кога ќе се доближиме, сите тие наводно реалистични детали почнуваат да се расплетуваат во мрежи, точки, слоеви. Дрвјата стануваат текстура, листовите личат на молекуларни структури, просторот се претвора во шема што го негира сопствениот контекст. Оваа изложба не се базира на „сликани“ шумски мотиви. Таа е резултат на внимателно набљудување и паралелна деконструкција: на лист, на земја, на камен, на вода. Алушевски успева да ја покаже природата не преку јасни контури, туку преку траги и кодови. Како што и самиот вели во текстот за изложбата: „Фотографската слика не ја претставува природата директно, туку нејзините кодови и траги.“ Овде шумата не е херој од прв план; таа е присуство, енергија, структура што го држи кадарот, но не дозволува да биде прочитана до крај. Што сака да каже изложбата? Во оваа поставка има една јасна, речиси филозофска точка: и најпрецизната визуелна репрезентација е само сенка на стварноста. Не случајно Алушевски ја повикува платоновата разлика меѓу идеја, имитација и сенка. Неговите фотографии се токму тој полутон не се ни реалноста, ни нејзината директна имитација, туку некаков остаток од визија што делува како да е повторно и повторно прекршувана во природниот циклус. Тука, шумата е и буквална и апстрактна. Од една страна, можеме да препознаеме дрвја, кора, под, влажни листови, светлина. Од друга страна, материјалниот свет е разложен на чиста визуелност. Сликата станува истовремено фотографија, мапа и меморија. Главната порака е речиси нежно предупредување: ништо визуелно не може да го замени допирот со природата. Никој печат, ни најпосветениот аналоген процес, не може да донесе со себе мирис на мов или тежината на влажната земја под обувките. Фотографијата колку и да е богата со знаци, нуди само навестување. Реалното се случува пред и после неа, со телото, со воздухот, со шумот од гранките што се допираат. Во таа мисла има и нешто ослободувачко: фотографијата станува место на игра, а не на илузија. Наместо да се обидува да ја имитира стварноста, таа го признава сопствениот јаз празнината меѓу претставата и искуството. Токму таму, во тој јаз, Алушевски го наоѓа поетскиот потенцијал на медиумот. Просторот меѓу гледачот и шумата Изложбата има уште еден слој: она што го гледаме секогаш зависи од нас. Авторот предлага прашање што не е лесно да се игнорира: дали сликата е надвор од нас или во нас? Шумата, така како што е фатена во овие дела, е и објект и огледало. Ги повикува гледачите да проверуваат каде точно завршува нивната сопствена проекција. Каде престануваме да го гледаме дрвото и почнуваме да гледаме нешто своје, интимно, можеби и сосема неподвижно? Постапката со природни материјали и старински фотографииски процеси ни дава сензација дека сликата не е „готова“. Таа продолжува да се менува, барем во погледот на гледачот. Алушевски не нè повикува во шумата, туку нè повикува да ја почувствуваме празнината меѓу реалното и визуелното — простор каде се раѓа уметноста. Изложбата се отвора во среда, 3 декември, во 18 часот, во мобилната–монтажна галерија во Паркот на франкофонијата, Скопје. Изборот на овој неформален, подвижен простор одговара на самата природа на циклусот: тие фотографии се чувствуваат како да не бараат бела коцка, туку средина што може да дише со нив. Темата: шумата како место на трага, а не како пост-картичка доаѓа во време кога природата сè повеќе се сведува на дигитален впечаток. Во оваа поставка, природата не е сценографија, туку субјект што го одбива нашето поедноставување. Поставката е реализирана со поддршка од Министерството за култура и туризам.

Импровизиран музички настап што ги спојува амбиенталните електронски текстури на Amplidyne Effect Trio со акустичниот вокален израз на Добрила Грашеска. Овој петок, на 5 декември во 21:00, Буква повторно ќе ја претвори сцената во лабораторија за звук. Amplidyne Effect Trio и Добрила Грашеска ќе настапат со целосно импровизиран концерт, вечер што ја става моменталната интеракција во центарот, онака како што знае да се случи само во жив простор, каде секој здив на музичарите може да го смени текот на композицијата. Amplidyne Effect Trio е концертната поставa на истоимениот проект на Мартин Георгиевски, активен од 2009 година. Публикацијата долго време го препознава по амбиенталноста, електронските наслаги и чувството дека музиката се гради во моментот, слој по слој. Проектот има зад себе повеќе албуми и гостувања на фестивали како Pohoda Festival, Десонанз, Live Soundtrack и PNEM Sound Art Festival. Најновото издание, Maelstrom EP за издавачката куќа Шарла, оди во насока на спој меѓу амбиентални пејзажи, шугејз текстури и синтсајзерски линии што се движат како подводни струи. Триото на сцената ќе го придружуваат Владимир Мартиновски (тамбура, кавал, удиралки) и Соња Димитриоска (флејта) комбинација што носи топлина и акустичен воздух на електронските структури. Специјална гостинка е Добрила Грашеска, вокалистка и авторка активна од 2006 година, чиј глас одамна стана препознатлив на регионалната сцена. Од Чалгија Саунд Систем до Добрила и Дориан Дуо, од албумите ТИХУВАЈ, Апокриф, Пиле шарено до бројни соработки за филм, театар и мултимедија нејзината работа се движи слободно меѓу традиција, експеримент и интимен музички израз. Зад сцената веќе чекаат и два нови албуми, подготвени за објавување. Настанот во Буква ветува вечер без фиксна форма, музика која се создава во реално време, меѓу амбиентални текстури, акустика и глас. Тоа чувство на спонтаност носи и мала возбуда: никој, ни музичарите, не знае точно каде ќе заврши композицијата што ќе започне во 21:00 часот. значи, да заклучиме: 📍 Буква, Скопје 📅 Петок, 5 декември 2025 ⏰ 21:00 https://www.facebook.com/events/817148607858968/ Maelstrom EP: https://sharla.bandcamp.com/album/maelstrom-ep

Американска премиера на филмот на Тамара Котевска во Менхетен Некои филмски премиери се најавуваат со црвен тепих и раскошни маркетинг кампањи. Други: со тивка возбуда, типична за документарните приказни што носат нешто поретко: човечка искреност, природна драматургија и симболика што не бара дотерување. Во таква атмосфера вечерва во легендарниот IFC Center на Менхетен ќе слета „Приказната за Силјан“, новиот документарен филм на македонската режисерка Тамара Котевска. Филмот, кој веќе трепка како значајна точка на радарот на светската документаристика, ја носи приказната за штркот Силјан, вистински штрк, со вистинско гнездо, и со вистинска врска со човекот кој од случајна средба создава нешто слично на заедничка судбина. Ако штрковите традиционално симболизираат дом и раѓање, Силјан вечерва добива уште еден слој: симбол на малата, но упорна кинематографија што го бара своето место во глобалниот разговор. Филмската авантура на „Силјан“ започна во Венеција, каде освои престижна Cinema & Arts Award, награда што ретко оди кај документарци со толку интимен радиус. Тоа беше првиот знак дека Котевска повторно го допрела она невидливо ткиво што поврзува човекот со природата, нешто што многумина го препознаа и во нејзините претходна филмски проекти. Оттаму, патувањето продолжи низ NY Doc, IDA Awards, Bergen, Cinema Eye Honors, Coronado Island Film Festival во Калифорнија и уште неколку десетици селекции што го позиционираат филмот како веќе стабилен титулар во документарниот календар. Но најцврстото признание, и најголемиот знак дека приказната допира до глобалната публика е откупувањето на филмот од National Geographic Documentary Films, куќа која знае да препознае уметничка сила зад природните феномени. Вечерва по проекцијата следи разговор со режисерката Тамара Котевска и кинематограферот Jean Dakar. IFC Center, место славено за независни документарци и култни селекции, ќе им даде сцена на авторите да проговорат за процесот на создавање на филмот: како се гради доверба со птица што не познава човечки јазици, колку време треба за да се регистрира ритамот на еден штрков живот, и како камерата станува дел од пејзажот, а не наметнато око однадвор. За американската публика, ова е прва можност да ја слушне оваа приказна опипливо, без превод и без посредување. За фестивалските селектори, тоа е момент на одлучување: дали „Силјан“ ќе продлжи да расте во престојната сезона на награди, или ќе остане драгоцен, но мал бисер во брзата документарна продукција. Интересот околу „Силјан“ добива дополнителна тежина со најавата дека филмот ќе влезе во двојна трка за Оскар. Македонија го испраќа во конкуренција за најдобар странски филм, а National Geographic го пријавува и за најдобар документарен филм. Ова го отвора просторот за повторување на истата необична можност што Котевска веќе еднаш ја создаде: една авторка со два различни филмски јазици да се најде во двете најтешки категории на Академијата. Во документарниот свет, ваквата двојност е речиси исклучок. А токму тоа го прави патот на „Силјан“ толку интересен како да е продолжение на логиката на штрковите патувања: долги, трпеливи, со ризици, но со посебна енергија што ја носи самото движење. Во Њујорк, каде публиката често гледа документарни филмови со големи очекувања, приказните базирани врз природни чуда знаат да имаат привилегија: предизвикуваат чувство на свежина. На улиците околу IFC Center, кои живеат меѓу артхаус филмови, и долги редови на синефили, вечерва се очекува силно присуство на македонската заедница во градот. За нив, ова е повеќе од премиера. Тоа е момент на колективна близина: да се гледа како малите држави го наоѓаат својот глас во глобалната документарна архитектура. И можеби токму затоа оваа премиера има симболика што оди подалеку од филмската индустрија. Понекогаш, една птица може да го носи вниманието подалеку отколку што тоа би го можеле човечките амбиции. Додека светлата на Менхетен полека се собираат како сценографија за оваа премиера, „Приказната на Силјан“ го започнува најважниот дел од своето патување: средбата со американската критика, гледачи и индустриски медиуми. Секој ваков чекор е тест но и шанса плус. А приказната, префинета во својата едноставност, вечерва ќе се обиде да покаже дека врската меѓу еден човек и еден штрк може да биде доволно силна да го надмине локалното, да го спротивстави урбаното на природното, и да создаде мит што лесно прелетува граници.

Филозофски обид да се допре невидливото ткиво на разбирањето Деновиве од печат излезе 87-та книга во филозофската едиција на „Аз-Буки“, изданието „Континуитет наспроти дисконтинуитет(и): Епистемологијата на Гадамер и Фуко“ од филозофката Тијана Петковска. На прво гледање, ова е уште едно академско издвоено место во нашата издавачка продукција; но кога ќе се загледа човек, книгата го прави токму она што ретко се случува на нашиот мал филозофски терен – задира во темелот на тоа како знаеме, и што значи да знаеме, без да се плашиме од допирот меѓу традицијата и критичкиот пресврт. Простор меѓу Гадамер и Фуко Она што Петковска го отвора е напната, но плодна линија помеѓу два клучни филозофски хоризонта: херменевтиката на Гадамер, која го гледа знаењето како нешто што расте од традицијата, и археологијата на знаењето кај Фуко, која со ножеви закажани во историјата ги сече континуитетите на кои мислиме дека стоиме. Книгата – дури и во кратките пасуси од воведот – го поставува она старо, но никогаш сосема исцрпено прашање: од каде почнува моето знаење, и кому му припаѓа моето разбирање? Филозофијата тука не е естетика на апстракцијата, туку една многу човечка, скоро интимна работа: местото каде личното искуство, јазикот што го носиме во себе, историјата со која живееме и навиките со кои се браниме – сето тоа станува метод. Има нешто длабоко смирувачко во начинот на кој Петковска ги отвора прашањата: како да ги чепка нервите на секој што некогаш почувствувал дека разбирањето не доаѓа само од книги, туку од тоа што историјата прави со нас додека се обидуваме да ја разбереме. Една филозофска едиција со јасна амбиција Едицијата „Филозофија“ на „Аз-Буки“ веќе подолго време се позиционира како место каде локалниот филозофски труд не се третира како маргина, туку како полноправен учесник во поширокиот интелектуален простор. Има нешто симпатично во нивото самодоверба со која ја опишуваат својата мисија – „поглед sub specie philosophiae“ – но и нешто честито: амбицискиот обид да се создаде регал за филозофијата што не се плаши од светот. Овој регал, на кој како тивка навивачка се придодава и библиотеката, полека се претвора во мапа: книги што разговараат меѓусебно, автори што го подигаат нивото на дискусија, издавач што решава дека филозофијата е доволно важна за да се третира сериозно. Што носи ова издание? Во контекст во кој филозофската мисла кај нас често се објавува без да создава вистински дијалог, трудот на Петковска доаѓа како вид повик: да го преиспитаме начинот на кој се движиме низ сопственото знаење и сопствената историчност. И како што стои во нејзиниот вовед – прашањата почнуваат онаму каде што се сечат знаењето, јазикот и историјата. Оваа книга се обидува токму таму да држи светилка. Од воведот на Т. Петковска кон изданието „Континуитет наспроти дисконтинуитет(и)“: „Што знам? Што разбирам? Како она што го знам станува дел од она што го разбирам? – Не постои едноставен одговор, ниту единствен пристап преку кој може да се дојде до каков било одговор на овие прашања. Дали ќе го започнам испитувањето од мојот ум, од неговите категории? Од извесноста на она што непоколебливо го земам за вистинито или од навиките кои се создадени под раководство на моите искуства? – Одговорите зависат и од местото од кое ќе се започне истражувањето. Потесната епистемолошка определба на ваквите прашања секое истражување ја започнува од субјектот кој познава, знае, разбира. Субјектот, кој е единка, индивидуа или колективитет. Субјектот во кој се прекршуваат можностите за универзални, априори знаења или чиј ум – кој познава – се кали во допирот со емпиријата. Но, како „светот“ во кој живеам – со неговата историја, јазик, правила – учествува во начинот на кој можам да знам и преку кој можам да ги разберам стварите (и самиот тој свет, неговата историја, јазик, правила)? Како она што го знаеме преоѓа во она што го знам? Дали, и како, кога ќе го пречекори тој праг, учествува во формирањето на моето разбирање? – Овие прашања се почетната точка од која започна формирањето на централниот проблем на трудот. Меѓутоа, тие секако ниту ја исцрпуваат сложената мрежа која ја формираат знаењето и разбирањето во нивниот заемен однос, ниту остануваат во оваа конечна форма до крајот на истражувањето. Односот на споменатите епистемолошки поими ги открива границите на проектот започнат во трудот. Прашањата започнуваат и завршуваат онаму каде што се пресекуваат знаењето и разбирањето со историјата и со историчноста, со јазикот и со методологијата на нивното испитување во рамките на хуманистичките науки и на филозофијата.“

Исландската икона Бјорк( Björk) го прослави својот шеесетти роденден (втф!? Бјорк е 60?!), донесе нешто поинакво: ретко искрен извештај за тоа што значи една песна да стане правна алатка, културен отпор и чин на грижа за земјата. Во нова Инстаграм објава, објавена на двегодишнината од синглот Oral, Бјорк напиша нешто што повеќе личи на јавно сведоштво отколку на славенички пост. Таа го искористи својот роденден за да објасни како приходите од песната – реализирана во соработка со Rosalía и продуцентот Sega Bodega – се трансформирале во четири активни правни случаи против исландската држава. Целта: да се спречи странскиот капитал и индустриското одгледување лосос да ги преземат фјордовите на Исланд, простори што со векови им припаѓале на природните циклуси, а не на густо насобрани мрежи со риби во агонија. Овој потег делува едноставно – донирање приходи од песна – но во суштина е продолжение на една долга борба што ја водат Исланѓаните, еколозите и локалните заедници. Во него има и нешто длабоко човечко: потребата за заедничко спротивставување на тивките, но разорни индустрии кои речиси незабележливо ја прекројуваат природата. Песна што стана правен фонд за отпор Кога Oral беше објавена пред две години, многумина ја доживеаја како необична соработка – Бјорк и Розалиа, две енергии што стојат на различни страни од поп-спектарот, но со исти политички идеали. Во тој момент јавноста дозна дека сите приходи од песната ќе бидат наменети за правна борба против индустриските отворени рибници подигнати од странски компании во исландските фјордови. Во првичната изјава, Бјорк не остави простор за двојби: „Индустриското одгледување лосос во отворени мрежи е ужас за природата. Лососите доживуваат огромно страдање, а штетата е долгорочна и разорувачка. Ова е брутален начин да се создаде храна.“ Нејзиниот тон тогаш беше суров, гневен, понекогаш дури и очаен – звук на уметница која одбива да биде пасивен сведок на уништување. Но она што денес го открива е структура, темелна работа, мрежа од правници, еколошки организации и локални заедници кои не се откажале кога проектот станал комплициран и долг. Четири правни случаи: мапа на отпорот Во новиот пост, Björk ги излиста четирите случаи што ги финансирала песната. Не како PR, туку како пресек на една тивка, но жестока битка: 1. Seyðisfjörður – спречување на нова рибна фарма Ова е „оригиналниот“ случај за кој таа зборуваше уште во 2022. Локалното население се спротистави на плановите за нова фарма за лосос, која требаше да се изгради без нивна согласност. Приходите од песната биле инвестиција во правници и експерти кои помогнале процесот на лиценцирање да се оспори. 2. Просторно планирање во истиот регион Вториот случај е поформален – правна битка за подобрување на регулациите за морско просторно планирање, со цел да се дефинира каде и како е дозволено да се градат рибни фарми. 3. Западните фјордови – „бегалци од рибни фарми“ Третиот случај се однесува на проблемот што Исланѓаните го нарекуваат „fish-farm escapees“ – лососи што бегаат од мрежите и влегуваат во дивите реки, опасно мешајќи се со автохтоните популации. Два региони – Tálknafjörður и Patreksfjörður – веќе ја гледаат штетата од оваа појава. 4. Sandeyri – фарма изградена против волјата на земјоделците Четвртиот случај е на најостриот раб од политиката на земјата: фарма изградена и покрај отпорот на земјоделците на чија земја се наоѓа. Ова е пример за тоа како одредени корпорации ја туркаат инфраструктурата без вистинска согласност од локалните жители. Бјорк го сумира ова со реченица полна со благодарност: „Вашата дарежливост ни овозможи да продолжиме со уште случаи што ќе помогнат во заштита на морето и водата на поголемо ниво.“ Во нејзините зборови има голема тивка благодарност – како да зборува не толку како уметник, туку како некој кој со години гледа како нешто драгоцено се суши пред очи. 30x30: глобална цел, локална борба Во објавата, таа го споменува и глобалното ветување познато како 30 by 30 – целта да се заштитат најмалку 30% од копното и морето до 2030 година. Овој план е дел од глобални климатски договори, но во северните земји добива силна симболика, затоа што природата таму е многу повеќе од пејсаж: таа е национален идентитет, меморија, митологија, дом. За Исланд, чија култура е изградена врз почит кон природата, прашањето е навистина егзистенцијално. Постот што Бјорк го напиша не е уметничка исповед. Тоа е документирање на нешто што ретко го гледаме – уметнички проект што станува механизам за правна регулација. Во време кога поп-културата брзо исчезнува, станува тренд и паѓа во заборав, Бјорк нуди поинаков модел: музиката може да се трансформира во политичка пракса. Соработката со Rosalía тука има тежина. Таа со својата моќна меѓународна платформа – не мораше да учествува во проект што не носи профит, туку само тивка правна одмазда против света индустрија. Но таа го направи тоа. И Бјорк во постот неколкупати јавно ја прегрнува: „Сакам да ѝ се заблагодарам за ова преголемо великодушно дело… ти си сè… ти благодарам!!!“ Тоа е редок момент кога две глобални ѕвезди зборуваат јавно, не за успех, туку за сојузништво. Длабоката тензија зад рибните фарми За оние што не ја следат темата одблизу, индустриските рибни фарми можат да изгледаат како безопасни комплекси. Но фактите зборуваат поинаку:мрежите со илјадници риби создаваат огромни количини органски отпад, што ја уништува морската флора; лососите боледуваат во неприродни услови и често умираат пред „жетева“; бегалците од фармите го менуваат генетскиот состав на дивите популации; хемиските третмани против паразити остануваат во водата; фјордовите стануваат индустриски зони. Тоа не е само еколошки проблем. Тоа е губење на начинот на живот на цели заедници. Шеесеттиот роденден на Бјорк можеше да биде прослава на уметничко наследство – десет албуми, четири децении на авангардни експерименти, влијание што допира до десетици жанрови. Но таа избра да слави поинаку: со извештај за тоа како колективната акција функционира. И тука има нешто исклучително човечко. Како да ни порачува дека зрелоста не е само количина искуство, туку и способност да се вложиш во нешто што е поголемо од личниот опус. Таа го завршува постот со реченица што едноставно пулсира: „Слушањето на оваа песна и понатаму го храни тој извор на топлина.“ Иако звучи поетски, во суштина тоа е опис на еден круг: уметноста создава ресурси, ресурсите создаваат правни акции, акциите создаваат промена, промената се враќа како емоционално гориво – и така во круг.

Секогаш има нешто скоро парадоксално кога голем музички фестивал избира да се претстави во најмирниот, најинтимниот можен амбиент. Охридско лето, фестивал со децениски престиж и сценска тежина, го прави токму тоа: ја носи својата прва оф-програма во Скопје, и ја носи во мрак осветлен само од трепетот на свеќите. На 29 ноември, во големата сала на Македонската филхармонија, камерниот оркестар Профундис ќе ја изведе свечената премиера на оваа нова оф-програма. Концертот е осмислен како искуство што ја нагласува интимноста: илјадници свеќи, едвај доволно да ги нацртаат контурите на инструментите, а сепак доволно да го нагласат секој здив на виолончелото, секое бледо движење на раката што го води лакот. Во јадрото на оваа вечер е еден сосема специфичен пристап кон концертното доживување: минимална светлина, максимална концентрација. Тоа не е само естетски избор. Кога му се дозволува на окото да се одмори, увото станува внимателно, речиси изненадувачки внимателно. А Профундис веќе подолго време функционира токму така: како ансамбл кој ја практикува музиката не како уметничко надвикување, туку како внатрешен дијалог. „Чест е што Охридско лето токму на Профундис му ја довери премиерата на оф-програмата во Скопје,“ вели маестра Ѓурѓица Дашиќ, диригентка која успева да ја води музиката со редок баланс меѓу рационална контрола и искрена емоционалност. „Верувам дека овој концерт ќе биде посебен не само по атмосферата, туку и по начинот на кој музиката ќе прозвучи – искрено, концентрирано и со длабока намера.“ Во тој тон има нешто што веќе создава претчувство за тивка избалансираност — како да најавува дека ова е концерт без непотребна гласност, без амбиентални вишоци, без сценска бучава. Само акустика што дише. Петар Пејчиќ — виолончелист чија кариера забрзано се гради, а музиката му останува искрена Присуството на виолончелистот Петар Пејчиќ ја носи оваа вечер на едно дополнително ниво. Талентот што Европа веќе го препозна финалист на натпреварот „Кралица Елизабета“, солист со водечки оркестри тука настапува во поинтимен формат што му прилега на неговиот стил. Пејчиќ има нешто ретко: комбинација од прецизност и младинска емоционална смелост. Во амбиент осветлен само од свеќи таа смелост се чита не како театралност, туку како искреност. Виолончелото одеднаш станува глас не глас кој бара внимание, туку глас кој е невозможно да се игнорира. Изборот на композициите е направен со јасна идеја: да се прикаже спектар на музичка енергија кој е истовремено и контемплативен и драматичен и елегантен. Филип Глас – свита од филмот The Hours Музика која функционира како уредно дишење: полека, постојано, со замав што се враќа и повторува. Во мрак осветлен со свеќи, оваа музика добива речиси ритуална тежина. Попер – Унгарска рапсодија оп. 68 По Гласовата текстурирана смиреност, оваа рапсодија е удар на темперамент. Тука до израз доаѓа виртуозноста на Пејчиќ: брзината, јасноста, топлината на звукот што го полни просторот. Ова е делото што ќе ја раздвижи публиката внатрешно, без да ја наруши свечената рамка. Чајковски – Рококо варијации Една од ретките композиции која оди надвор од меланхоличниот стереотип за Чајковски. Во интимен амбиент, варијациите звучат скоро нежно, како шега меѓу стар пријател и инструментот што го познава во душата. Тука оркестарот и солистот функционираат во речиси камерно партнерство, каде романтичната линија на мелодијата се претвора во тивко движење низ темнината. Амбиент што ја менува публиката, а не само сцената Современите концерти ,,на свеќа” одамна излегоа од рамката на „тенденција“ и се претворија во универзален знак за концерт кој бара фокус. Не заради спектаклот на светлото, туку затоа што мракот околу него те смирува. Тоа создава услов музиката да биде слушана онака како што ретко ја слушаме во големи концертни сали однатре, концентрирано, како да не постои ништо друго. На некој начин, токму ова ја прави премиерата на оф-програмата не само репрезентација на фестивалот, туку и тест: колку може една голема институција да навлезе во простор што бара интимна искреност? Судејќи според амбицијата на Профундис и изборот на репертоарот, одговорот е прилично едноставен: многу.

Крешимир Мишак, авторот на долгогодишната емисија „На Рубу Знаности“ и едно од најпрепознатливите лица на регионалната алтернативна интелектуална сцена, доаѓа во Македонија со специјална серија предавања. Неговиот интерес за граничните зони меѓу науката, технологијата и философијата одамна создаде специфична публика — луѓе кои сакаат да слушнат што се случува „зад завесата“ на официјалните објаснувања. Во Скопје, Мишак ќе настапи со предавањето „Трансхуманизмот е пред вратата, а каде си ти?“, тема што природно ја отвора приказната за иднината на човечкото тело, автономијата, технологијата и индивидуалната одговорност во свет кој брза кон нови системи на контрола и можности. Тоа е поле во кое тој се движи со голема самоувереност — и со стил на раскажување што често преминува од научни трудови во анегдотски заобиколници. 📅 30 ноември 2025, недела, 20:00 📌 Салон 19:19, КИЦ – Скопје Билетите се во ограничен број и се достапни преку платформата на „Другата страна“: https://drugastrana.mk/event/kresimir-misak/ Настанот е дел од поширока турнеја организирана од Меѓународниот Славјански Универзитет, културно-уметничкиот колектив „Аристон“, КИЦ Битола, КИЦ Скопје и киното Киноверзум. Покрај Скопје, Мишак ќе одржи предавања и во Битола и Штип, со различни тематски фокуси. Вообичаено, неговите настапи се мешавина од лични опсервации, алтернативни толкувања и широки интелектуални референци — формат што лесно создава поларизации во јавноста, но и искрена љубопитност кај слушателите. За оние кои сакаат да го следат неговиот мисловен свет одблиску, ова е ретка можност да го чујат во живо и да допрат до мотивите што стојат зад неговите книги, истражувања и телевизиски проекти.